Uxlayotgan lo‘li, Henri Rousseau ijodining eng mashhur asarlaridan biri bo‘lib, undagi sokinlik va xavf o‘rtasidagi nozik taranglik bilan san’at tarixida alohida o‘rin egallaydi. Asarning ortidagi hikoya Rousseau o‘zi yozgan maktubda aniq bayon qilingan: mandolin chalib yurgan lo‘li ayol sahroda holdan toyib uxlab qolgan, yonida suv solingan ko‘za bor; oy nuri ostida bir sher paydo bo‘lib, uni hidlaydi, ammo tegmaydi.
Shu oddiy ko‘ringan voqea aslida ertaknamo, ramziy va tushga o‘xshash muhit yaratadi. Rousseau sahnani real hayotdan ko‘ra tasavvur va she’riyatga yaqin qilib quradi; natijada asar qo‘rquv, osoyishtalik va noma’lumlikni bir vaqtning o‘zida his qildiradi.nn1897 yilda yaratilgan bu asar rassomning akademik doiralarda hali to‘liq tan olinmagan davriga to‘g‘ri keladi.
Avval u Société des Artistes Indépendants ko‘rgazmasida namoyish etilgan, keyin esa Rousseau uni tug‘ilgan shahri Laval meriga sotishga urinadi. Merga yozgan maktubida u kartinani oy nuri ostida suzib turgandek tuyuladigan she’riy cho‘l manzarasi sifatida ta’riflaydi, lo‘lining sharqona kiyimini alohida tilga oladi va bu asar vatandosh rassomdan qoladigan esdalik bo‘lishini istaydi.
Bu urinish muvaffaqiyatsiz tugaydi va asar bir muddat Parijdagi ko‘mir savdogarlaridan birining shaxsiy to‘plamida saqlanadi.nnSan’atshunoslar kompozitsiyadagi eng muhim jihatlardan biri sifatida uning ataylab mantiqiy-realistik emasligini ko‘rsatadilar. Sahro o‘rtasida uxlab yotgan ayol, yonidagi mandolin va suv ko‘zasi, qarshisida esa g‘oyat sokin sher — bularning barchasi tush manzarasini eslatadi.
Bu uyg‘un bo‘lmagan detallar Rousseau’ning ekzotik va xayoliy olamlar yaratish uslubini ifodalaydi. Oy nuri, tekis yuzalar, haykalga o‘xshash qomatlar va chuqur fazoning kamaytirilishi sahnani realistik emas, balki ramziy qiladi. Sherning hujum qilmasligi ayrim talqinlarda tabiat vahshiyligi qarshisidagi inson zaifligini, boshqalarida esa tush holatida muzlab qolgan xavfni anglatadi.
Ayolning uxlab yotgani esa sahnaga bir vaqtning o‘zida himoyasizlik va xotirjamlik beradi.nnUzoq vaqt davomida bu asar sodda yoki bolalarcha deb baholangan bo‘lsa-da, keyinchalik u modern san’atning muhim burilish nuqtalaridan biri sifatida qadrlana boshlandi. Kompozitsiyaning ixcham, ammo kuchli tuzilishi, ranglarning ehtiyotkor qo‘llanishi va hikoyaning noaniq qolishi 20-asr avangard san’atkorlariga kuchli ta’sir ko‘rsatdi.
1924 yilda tanqidchi Louis Vauxcelles e’tiborini tortganidan so‘ng, asar Daniel-Henry Kahnweiler tomonidan sotib olinadi va keyinchalik Alfred H. Barr Jr. orqali Nyu-Yorkdagi zamonaviy san’at muzeyi kollektsiyasiga kiradi. Bugun The Sleeping Gypsy Nyu-Yorkdagi Museum of Modern Art to‘plamida saqlanadi va Rousseau’ning tushsimon tasavvur kuchining eng mashhur namunalaridan biri hisoblanadi.
