Rus tarixidagi eng larzali rivoyatlardan biri podsho IV Ivan va uning vorisi bo‘lgan o‘g‘li Ivan Ivanovichning fojeali taqdirini hikoya qiladi. Hodisaning aniq tafsilotlari tarixchilar orasida hanuz bahsli bo‘lsa-da, keng tarqalgan talqinga ko‘ra, ota bilan o‘g‘il o‘rtasidagi keskinlik saroy ichidagi ziddiyatlar va Livoniya urushi bosimi ostida kuchaygan.
O‘g‘il Ivaning homilador rafiqasi Yelena bilan bog‘liq voqea, undan keyingi qattiq tortishuv va nihoyat podshoning hassasi bilan berilgan halokatli zarba bu hikoyani rus tarixining eng qorong‘i sahifalaridan biriga aylantiradi. Repin tanlagan tarixiy talqin nafaqat qotillik haqidagi rivoyatni, balki hokimiyatning oilaviy rishtalarni qanday parchalashini ham ko‘rsatadi.nnIlya Repin bu mavzuga 1880-yillar boshida murojaat qildi va 1885 yilda yakunlangan kompozitsiyada zo‘ravonlikning o‘zidan ko‘ra, uning ortidan kelgan pushaymon va vayronalik holatini markazga qo‘ydi.
Dastlabki eskizlarda sahna ancha to‘g‘ridan-to‘g‘ri va harakatchan tasavvur qilingan bo‘lsa, yakuniy variantda vaziyat go‘yo jimib qoladi. Qon ichida qolgan o‘g‘il yarim hushsiz holda otasining bag‘rida yotadi, podshoning yuzida esa qo‘rquv, dahshat va qaytmas afsus ifodasi ko‘rinadi. Repinning asosiy maqsadi qotillikning o‘zini emas, balki undan keyingi vijdon qulashini tasvirlash edi.
Shu bois asar tarixiy voqeani aks ettirishdan tashqari, hokimiyat, gunoh va kechirim mavzularidagi kuchli psixologik dramaga aylanadi.nnAsarni tayyorlash jarayoni ham uning ta’sir kuchini belgilagan muhim bosqich bo‘ldi. Repin turli odamlardan foydalanib, qahramonlarning ruhiy holatini kuchaytirishga intildi; podsho va o‘g‘il uchun tanlangan modellar tashqi qiyofa bilangina emas, xarakter va ifoda bilan ham bog‘liq edi.
Ayniqsa o‘g‘il obrazida yozuvchi va mutafakkir Vsevolod Garshinning sezgir, nozik va tinchliksevar tabiatidan ilhom olganini o‘z esdaliklarida qayd etgan. Bu yondashuv sahnani oddiy tarixiy portretdan insoniyat uchun umumiy fojeaga aylantiradi. Qizil gilam, tarqalgan nigohlar, mahkam quchoq va havoda qolgan asa kabi detallar saroy shukuhini ham, uning ichidagi yemirilishni ham anglatadi.nnRepinning bu asar ustida Aleksandr II suiqasdi ijrochilarining qatlidan keyin ishlay boshlagani ham talqinlarni chuqurlashtiradi.
San’atkor xotiralarida zamonaviy hayot dahshatlari ostida ezilganini va ba’zan qo‘rquv, ba’zan esa jazavali shiddat bilan ishlaganini yozadi. Shu sababli asar faqat XVI asr Rossiyasi tarixiga qarash emas, balki Repin yashagan davrdagi zo‘ravonlik muhitiga berilgan badiiy javob hamdir. 1885 yilgi yakuniy ko‘rinishi bilan bu asar rus realizmining eng ta’sirchan psixologik kartinalaridan biri sanaladi va hozir Moskva shahridagi Davlat Tretyakov galereyasida saqlanadi.
