Pablo Pikasso 20-asr san’atining eng ta’sirli nomlaridan biri sifatida tilga olinadi. Ammo uning atrofidagi bahslar ham hech qachon tugamagan. Kimdir uni zamonaviy san’at chegaralarini kengaytirgan buyuk daho desa, boshqalar, ayniqsa ayollar bilan munosabatlari va asarlaridagi keskin o‘zgarishlar sabab, uni qorong‘i qiyofada ko‘radi. Shoir Said Aklning Pikasso haqidagi keskin fikri ham shu munozaralarning bir bo‘lagi: u Pikassoni syurrealizmning boshlovchisi emas, balki go‘zallikni buzib, qiyofasini o‘zgartirgan rassom deb bilgan.
Ayniqsa ayol tanasini tasvirlash usuli Pikasso san’atida faqat uslubiy tanlov emas, balki kuchli ruhiy munosabat sifatida ham ko‘rinadi.nnPikassoning ayollar bilan munosabati faqat shaxsiy hayotga oid masala emas; u uning rasmlariga ham singib ketgan ziddiyat kabi seziladi. Françoise Gilot o‘z xotiralarida keltirgan “Ayol yo qul, yo malika” degan gap rassomning dunyoqarashidagi qat’iy ierarxiyani ochib beradi.
Gilot Pikassoni nafaqat jozibali va ijodkor sherik, balki hukmron, boshqaruvchi va ko‘pincha ezuvchi shaxs sifatida tasvirlaydi. Uning atrofidagi ko‘plab ayollar bu munosabatning ruhiy og‘irligini ko‘tara olmagan. Ba’zilari chuqur sinishlarga uchragan, ba’zilari ruhiy jihatdan holdan toygan, boshqalari esa bu soyadan uzoq vaqt chiqa olmagan. Shuning uchun Pikassoning ayol obrazlarini ishlash usuli bugun nafaqat estetik, balki axloqiy savollarni ham tug‘diradi.nnAyniqsa kubistik davrdagi ayol tanalarining keskin burchaklar bilan parchalangan ko‘rinishi, yuz va a’zolarning geometrik shakllarga aylantirilishi ko‘plab tomoshabinda noqulay taassurot uyg‘otadi.
Bu usul san’at tarixidagi eng dadil yangiliklardan biri sifatida maqtaladi, lekin shu bilan birga ayol tanasini zaiflashtirish yoki begonalashtirish deb ham talqin qilinadi. Pikasso rasmlarida ayol ko‘pincha ideallashtirilgan mavjudot emas, balki qayta qurilgan, sindirilgan, ba’zan sovuq va hatto tahdidli shaklga kirgan obrazdir. Shu bois uning ayol portretlari faqat formal tajriba emas, balki rassom ichki olamidagi ziddiyatlarning ham izidir.nnShunga qaramay, Pikasso san’atini axloqiy hukmlar bilan oddiygina chetga surib bo‘lmaydi.
Muzeylar, ko‘rgazmalar va san’at muassasalari yillar davomida uning asarlarini katta hayrat bilan namoyish etib keladi. Fransiya va Ispaniyaning qo‘shma tashabbuslari bilan o‘tkazilgan xotira tadbirlari Pikassoni milliy va xalqaro madaniy timsol sifatida ko‘rsatdi. Ko‘plab kuratorlar va yozuvchilar ko‘rgazmalarda uning jinsiy kamsituvchi qarashlariga to‘xtalishni zarur deb bilishsa-da, bu tanqidlar ko‘pincha san’atga bo‘lgan hayratni butunlay buzib yubormaydi.
Chunki Pikassoning asarlari tomoshabinni faqat biografiyasiga emas, balki zamonaviy san’atning o‘zgarishiga ham qarashga majbur qiladi.nnRassomning chizmalari va bosma ishlari bu jihatdan ayniqsa muhim. Katta va tantanali tuvallardan farqli o‘laroq, qog‘ozdagi ishlarda Pikassoning fikri ancha bevosita ko‘rinadi. Bu asarlar ko‘pincha g‘oyaning ilk uchquni, shakl izlanishi yoki tuyg‘uning tezkor qaydi kabi tuyuladi.
Hajman kichik bo‘lsa ham, ular uning ruhiy tarangligini yanada ochiqroq ko‘rsatadi. Muzeyda shisha ortida turgan bu ishlar rassomning mahoratini ham, ichki bezovtaligini ham birday namoyon etadi.nnPikassoning butun hayoti davomida ayollar bilan munosabatlari san’atga bo‘lgan hayrat yonida axloqiy savolni ham qo‘yadi: rassomning shaxsiyati asarlariga qanday ta’sir qiladi?
Bu savolga bitta javob yo‘q. Bir tomonda g‘ayrioddiy ijod, formal inqiloblar va san’at tarixini o‘zgartirgan meros bor; boshqa tomonda esa og‘riqli munosabatlar, kuch ishlatish va ruhiy yemirilish turadi. Pikasso asarlariga qaraganda bu ikki sohani butunlay ajratish qiyin. Balki uni anglashning yo‘li — dahosini inkor qilmasdan, qorong‘i tomonini ham ko‘rmaslik emasdir.nnPikasso faqat rasm chizgan rassom emas, balki zamonaviy san’atning bir vaqtning o‘zida hayrat va bezovtalik uyg‘otadigan timsolidir.
Uning asarlari go‘zallikni qayta qurarkan, ayni paytda uni buzib ham yubora oladigan nigoh mahsulidir. Shu sabab Pikassoni tushunish, bir rassomni emas, balki san’atning inson tabiatiga bog‘liq ziddiyatli munosabatini ham anglash demakdir. Uning rasmlari bugun ham ta’sirli, kuchli va bahsli; ehtimol aynan shu bois unutilmaydi.
