Avusturyalı ressam Albert Theer’in yalnızca yaklaşık 7,6 × 5 santimetre büyüklüğündeki 1847 tarihli suluboya minyatürü, kaybedilmesinden 86 yıl sonra Eduard Epstein’ın ailesine döndü. Avusturya’nın New York Başkonsolos Yardımcısı Johannes Gassner, eseri ağustos başında Minneapolis yakınlarında düzenlenen törende Epstein’ın mirasçısı Jacqueline Sondell’a teslim etti.
Avusturya İmparatorluğu ordusunda görevli soylu bir subayı gösteren küçük portrenin piyasa değeri yüksek değil; ancak ailesinin Nazi zulmü sırasında parçalanan geçmişi açısından taşıdığı anlam ölçülemeyecek kadar büyük.nnViyanalı Yahudi tekstil tüccarı ve sanat koleksiyoneri Eduard Epstein’ın yaşamı, Nazi Almanyası’nın 1938’de Avusturya’yı ilhak etmesiyle altüst oldu.
Şirketi tasfiye edildi, evi Gestapo tarafından arandı; mücevherleri, sikkeleri ve gümüş eşyaları alındı. Kaçışını finanse edebilmek için koleksiyonundan eser satmaya çalışırken yakalanan Epstein yaklaşık on ay hapsedildi. 1940’ta geride kalan koleksiyonunu ülke dışına çıkarmak için başvurduğunda eserlerin çoğuna izin verildi, fakat Theer minyatürü sembolik sayılabilecek bir bedelle Viyana Askerî Tarih Müzesi’ne geçti.
Kayıtlar, Nazi makamlarının koleksiyona 28 Mart 1940’ta el koyduğunu gösteriyor.nnEpstein, eşi ve kızıyla 1941’de Amerika Birleşik Devletleri’ne kaçmayı başardı; ancak hapishanede bozulan sağlığının da etkisiyle 1943’te, 62 yaşında hayatını kaybetti. Minyatür ise onlarca yıl boyunca Viyana’daki müzenin koleksiyonunda fazla dikkat çekmeden kaldı.
Eserin kökeni 2013’te belirlendi ve dosya, Avusturya’nın Nazi döneminde el değiştiren kültür varlıklarını inceleyen Provenans Araştırma Komisyonu ile Sanat İadesi Danışma Kurulu’na taşındı. Kurulun iade tavsiyesinin ardından yürütülen mirasçı araştırması Sondell ve kardeşi Jeff Lieb’e ulaştı.nnTören, küçük bir nesnenin büyük bir tarihsel hesabı nasıl görünür kılabileceğini gösterdi.
Sondell ve Lieb, Epstein’ın çocuksuz ölen kızı Helen’in mirasçılarıydı; ailenin geri kalan koleksiyonunun nerede olduğu hâlâ bilinmiyor. Dolayısıyla bu iade kayıpların tamamını telafi etmiyor. Yine de Avusturya’nın resmî temsilcileri açısından tarihsel sorumluluğun kabulünü, aile açısından ise zorla koparılan bir hatıranın yeniden yerine konmasını simgeliyor.
Minyatür artık yalnızca bir subayın portresi değil, sahiplik kayıtlarının ve sabırlı provenans araştırmasının adalete açabildiği küçük fakat güçlü bir pencere.
